درماتیت تماسی، واکنش التهابی پوست در اثر تماس مستقیم با عوامل شیمیایی  در محیط است. پاتومکانیسم این التهاب می­تواند شامل حساسیت شدید ایمونولوژیک (آلرژی) یا غیرایمونولوژیک (درماتیت تماسی تحریکی)، یا ممکن است ترکیبی از هر دو باشد.. ۱۵ تا ۲۰ درصد از مردم به درجاتی از شدت به درماتیت تماسی مبتلا هستند. 

به طور کلی  دو نوع درماتیت تماسی وجود دارد:

  • درماتیت تماسی تحریکی

این نوع درماتیت شایعترین درماتیت تماسی است و ۸۰ درصد موارد درماتیت تماسی را شامل می شود.  این بیماری می تواند بعد از تماس با اسیدها، قلیاها نظیر بعضی از شوینده ها، نرم کننده ها، حلال ها، شامپوها، لوازم آرایشی و بهداشتی مانند رنگ های مو، تماس طولانی مدت با پوشک ها در کودکان، حشره کش ها،  و سایر مواد شیمیایی ایجاد شود.

  • درماتیت تماسی آلرژیک

این بیماری که آلرژی تماسی نیز خوانده می شود بعد از تماس با ماده ای که فرد به آن حساسیت دارد بروز می یابد. شایعترین مواد که باعث بروز درماتیت تماسی آلرژیک می شوند عبارتند از: نیکل و بعضی دیگر از فلزات مورد استفاده در ساخت زیورآلات، چسب ها (بخصوص آنهایی که در موارد آرایشی استفاده می شوند)، بعضی از آنتی بیوتیک ها مانند نئومایسین که بر روی پوست مالیده می شود، Balsam Peru (که در محصولات شخصی و آرایشی استفاده می شود)، مواد مورد استفاده در ساخت بعضی از پوشاک، مواد مورد استفاده در ساخت ادکلن و عطرها، محلول های آرایشی و بهداشتی ،مواد شیمیایی موجود در بعضی از گیاهان مانند نوعی پیچک (Ivy)، لاتکس موجود در دستکش ها و یا بادکنک ها.

آلرژی تماسی، تغییر در وضعیت سیستم ایمنی فرد در اثر تحریک یک ماده­ حساسیت­ زای خاص، یک آلرژن تماسی، می­باشد. این روند شامل مرحله­ حساسیت­ زایی است که به لحاظ بالینی پنهان است. در این مرحله که مرحله­ induction یا القاء نیز نام دارد، کلونی از سلول­های T اختصاصی آلرژن گسترش می­یابد. در این مرحله، فرد به لحاظ ایمونولوژی حساس شده است. به محض تماس مجدد با همان آلرژن/آنتی ژن، یا با یک آلرژن/آنتی ژن متقاطع، مرحله­ی elicitation یا استنباط آلرژی آغاز می­شود که در آن سلول T خاصی با یک بیماری بالینی قابل رویت فعال می­شود.

موادی که آلرژی تماسی را القاء می­کنند، مواد شیمیایی واکنشی، معمولا با وزن مولکولی کمتر از500 دالتون، اما استثنائا در محدوده­ی  1000 – 500 دالتون هستند. این مواد معمولا خودشان آنتی ژنیک نیستند و فقط بعد از پیوند با پروتئین اینگونه می­شوند. این مواد هاپتن هم نامیده می­شوند. 

فردی که آلرژی تماسی در او القاء شده است، چنانچه پوستش در معرض همان آلرژن (یا آلرژنی متقاطع) قرار گیرد، پاسخ ایمنی ثانویه ­ای نشان خواهد داد. این روند elicitation  یا  استنباط نام دارد و بصورت درماتیت تماسی آلرژیک نمود پیدا خواهد کرد (افزایش حساسیت  نوع IV).

حساسیت متقابل زمانی رخ می­دهد که فرد حساس به آلرژنی خاص، به آلرژن دیگری که به لحاظ ساختاری مرتبط با قبلی است اما در گذشته به آن حساس نبوده، واکنش نشان دهد.  آلرژن­های درگیر معمولا به لحاظ شیمیایی مشابه بوده، گاهی اوقات، بعد از اکسیداسیون یا تغییر متابولیک در پوست موجب حساسیت می شوند.

علائم درماتیت تماسی

باید توجه داشت که به طور معمول دراولین تماس با این مواد ممکن است علائمی بروز ننماید؛ اما در تماسهای مجدد نشانه های درماتیت تماسی ظاهر می شوند. ممکن است علائم درماتیت تماسی ظرف چند ساعت بعد از تماس با عامل محرک بروز می یابد.

معمولا مورفولوژی درماتیت تماسی آلرژیک، که اگزمای تماسی آلرژیک نیز نامیده می­شود، اریتم، انفیلتراسیون پاپولر، ادم و احتمالا وزیکول است. در مرحله­ای بعدتر، اگر همچنان تماس با آلرژن ادامه داشته باشد، درماتیت ممکن است مزمن شود و با پوسته ­ریزی، فیشر، و چرمی شدن پوست (lichenification) همراه باشد.

یک مورد خاص, درماتیت تماسی پروتئینی یا کهیر [1] تماسی آلرژیک (ایمونولوژیک) است که در آن آلرژن­هایی با وزن مولکولی بالا، مانند پپتیدها، تحریک به پاسخ IgE خاصی می­کنند (حساسیت نوع I) که ضایعات اگزمایی و کهیری، هر دو را در پی خواهد داشت.

 بروز علائم پوستی به ناحیه تماس پوست با عامل محرک بستگی دارد. به عنوان مثال بروز علائم آلرژیک در اثر تماس با فلز نیکل بکار رفته در زیورآلات و یا فلزات بکار رفته در انواع پوشاک، به ناحیه مورد استفاده این وسایل وابسته است. . همچنین راش های پوستی و خارش در اثر مصرف لوازم آرایشی، اغلب به ناحیه پوست صورت منحصر می باشد.  

شایان توجه است گاهی بعضی از مواد و محصولات آرایشی فقط زمانی که پوست در معرض نور خورشید قرار بگیرد حساسیت زا خواهند بود؛ از جمله این مواد می توان به لوسیون های اصلاح صورت، کرم های ضد آفتاب، بعضی از ادکلن ها و عطرها اشاره كرد.

تشخیص و درمان درماتیت تماسی

برای درمان و کنترل درماتیت تماسی باید ابتدا عامل محرک و حساسیت زا شناسایی شود. به همین منظور فرد بیمار باید به متخصص پوست مراجعه نماید. پزشک متخصص بعد از آگاهی از سابقه پزشکی بیمار و معاینات بالینی، به طور معمول برای شناسایی دقیق عامل محرک انجام آزمایش های پوستی (Patch test) و یا خونی تشخیصی را توصیه می نماید.

در خصوص درمان درماتیت تماسی خوشبختانه اغلب علائم بعد از عدم تماس با ماده محرک و حساسیت زا بتدریج بدون درمان خاصی برطرف می شوند اما برای موارد حاد و شدید بیماری، با نظر پزشک متخصص از داروهای موضعی و خوراکی ضد التهابی استفاده می گردد.

[1] . allergic (‘immunological’) contact urticaria

Shopping Basket